52 weken: 24 / De meest citeerbare schrijver ter wereld

Er is veel dat de schrijver Raymond Chandler niet zo heel goed kon, zoals verhaallijnen bedenken of mensen van vlees en bloed in zijn boeken opvoeren. Meestal schuren zijn personages tegen het karikaturale aan. Maar wat hij als geen ander kon was zinderende paragrafen vol sprankelende zinnen schrijven. Chandler blonk uit op de korte baan.

In een antiquariaat in St Leonards-on-Sea zag ik The World Of Raymond Chandler van Barry Day liggen. Ik kocht het en las het in één ruk ademloos uit. Op een bepaald moment hoorde ik Jolanda schaterlachen: ‘Vijftien minuten geleden ben ik terug de kamer binnengekomen en sindsdien zit ik je aan te staren. Je merkte me totaal niet op. Zo verdiept was je aan het lezen.’

Het idee van Barry Day was even eenvoudig als briljant: per onderwerp (schrijven en schrijvers; Hollywood, Philip Marlowe; de dood; liefde; vrouwen; Los Angeles;…) citeert hij uit de boeken en brieven van Raymond Chandler – een man die net als P.G. Wodehouse, een andere dankbare schrijver om aan te halen, in Dulwich College in Engeland naar school ging. Beiden huwden met een oudere vrouw (Cissy Pascal was achttien jaar ouder) en stierven kinderloos. Maar daar stopt de vergelijking. Terwijl Wodehouse op papier en werkelijkheid door het leven danste, vocht Chandler tegen zijn innerlijke demonen. Vaak met de hulp van alcohol. Maar even vaak door wervelende passages vol humor en weemoed en weltschmerz en levenswijsheid te schrijven die mij – en velen met mij – zo goed als een eeuw later nog altijd kippenvel bezorgen.

Hij blijft de meest dankbare schrijver om te citeren. Daarom, louter voor u en mijn genoegen, een handvol citaten.

Over Ernest Hemingway

‘I suppose the weakness, even the tragedy, of writers like Hemingway is that their sort of stuff demands an immense vitality; and a man outgrows his vitality without unfortunately outgrowing his furious concern with it.’

‘Even Hemingway has let me down. I’ve been re-reading a lot of his stuff. I would have said here is a guy who writes like himself, and I would have been right, but not the way I meant it. Ninety percent of it is the goddamnest self-imitation. He never really wrote but one story. All the rest of it is the same thing in different pants – or without different pants.’

Over F. Scott Fitzgerald:

‘Nothing but the best will do for him. I think he just missed being a great writer, and the reason is pretty obvious. If the poor guy was already an alcoholic in his college days, it’s a marvel that he did as well as he did. He had one of the rarest qualities in all literature… charm.’

Over Somerset Maugham:

‘He can never make you catch your breath or lose your head, because he never loses his. I doubt that he ever wrote a line which seemed fresh from creation, and many lesser writers have. He has no magic and very little gusto. His style, which has been greatly praised, seems to me no more than a good, competent mandarin English which often only narrowly escapes dullness.’

Over de filmindustrie:

‘I wish to God Hollywood would stop trying to be significant, because when art is significant, it is always a by-product and more ar less unintentional on the part of the creator.’

‘Writers as a class I have found to be over-sensitive and spiritually undernourished. They have the egotism of actors and rarely the good looks or charm… That’s one thing I like about Hollywood. The writer is there revealed in his ultimate corruption. He asks no praise, because the praise comes to him in the form of a salary check. In Hollywood, the average writer is not young, not brave, and a bit over-dressed. But he is darn good company.’

Over schrijven

‘I do all my work on yellow paper. Sheets cut in half, typed the long way, triple spaced. The pages must be from 125 to 150 words and they are so short you don’t get prolix. If there isn’t a little meat on each, something is wrong.’

Over zichzelf:

‘My character is an unbecoming mixture of outward diffidence and inward arrogance.’

‘Something inside me has gone sour… No feelings at all was exactly right. I was as hollow as the spaces between the stars.’

‘I have lived my life on the edge of nothing.’

Enkele one-liners

‘The wet air was as cold as the ashes of love.’

‘One of the women had enough ice on her to cool the Mojave Dessert and enough make-up to paint a steam yacht… The men with them looked grey and tired, probably from signing checks.

‘I’m an occasional drinker, the kind of guy who goes out for a bear and wakes up in Singapore with a full beard.’

Over zijn vrouw Cissy:

‘She was the beat of my heart for thirty years. She was the music heard faintly at the edge of sound. It was my great and now useless regret that I never wrote anything really worth her attention, no book that I could dedicate to her. I planned it. I thought of it, but I never wrote it. Perhaps I couldn’t have written it… I regarded the sacrifice of several years of a rather insignificant literary career as a small price to pay, if I could make her smile a few times more.’

‘I suppose that a man who was married for almost 31 years to a woman he adored becomes in a sense a lover of all women, and is forever seeking, even though he does not know it, for something he has lost.’

En zo gaat het zeven romans, tientallen kortverhalen en honderden brieven door.

52 weken: 23 / De eerste bezoeker

De dag van de vernissage van onze groepstentoonstelling in galerie Nobody & Friends miezerde het een heel klein beetje en blies de herfstwind hier en daar een blad van een boom. Maar vooraf werd deze doorsnee herfstdag aangekondigd als het begin van het einde der tijden. Verontruste weermannen wilden het naïeve toekomstbeeld van de schaarse Belgen die meenden dat ook morgen de zon weer zou schijnen doorprikken. In medialand regende het paniekberichten. En in onze tentoonstellingsruimte regende het annuleringen.

Vier bevriende fotografen hadden vooraf gehoopt vier dagen lang hun werk aan vrienden, familieleden en toevallige voorbijgangers te kunnen tonen. Maar de uren gleden voorbij zonder dat iemand het waagde een voet in de galerie te zetten. Schichtig voortrazende voetgangers gunden de etalage geen blik waardig en ik vleide me neer op een canapé en opende, in afwachting van onze allereerste bezoeker, de dichtbundel Mijn naam is legioen van Menno Wigman.

Plots hoorde ik gestommel en opgewonden kreten. Waren dit de langverwachte kunstminnaars die de ban zouden breken? Helaas. Het was een Nederlandse familie – vader, moeder en twee tienerdochters – die onder het afdak kwamen schuilen voor de regen en niet de minste aanstalten maakte om de galerie te bezoeken.

Wel voelde ik hoe de oudste dochter me priemend aanstaarde. Ze was onthutst.

‘Paps, die meneer lijkt sprekend op Jeffrey Epstein…’

Toen ik verrast opkeek (had ze het over mijn uiterlijk of over mijn levenswandel?) realiseerde ze zich dat ik haar kon horen en kreeg ze een paniekaanval. Ze nam haar familie bij de hand en holde door de verregende straten van de stad. Wegvluchtend van het evenbeeld van de man die als een spin een web kon weven waarin tal van vrouwen verstrikt geraakten en waaruit ze zich maar niet konden bevrijden.

Het eindeloze wachten op de eerste bezoeker hield aan. Om de tijd te doden las ik in de dichtbundel van Wigman – een van de weinige dichters bij wie ik niet al na twee regels de aandrang voel weg te dromen, om dan drie regels verder definitief mijn wanhoopspoging iets van de wartaal te kunnen begrijpen te staken en dan maar de rest van de dag naar buiten staar. Daar waar de meeste dichters me onnoemelijk vervelen, raakt Wigman me midscheeps.

Egmond aan Zee

Het is een volk van stugge gutturalen.

Het gromt en godverdomt zich door de dagen.

Komt vrijdagnacht, komt bier, komt coke en blaast

de kustwind oorlog in een jongenshoofd.

Van kroeg naar kroeg, van bed naar bed, zo moest

het zijn. Maar laag en overspelig sloop

de zomer weg, voor niemand geurt je haar,

oktober en je haat de boulevard.

Oktober en je pakt bikini’s in

of lakt wat strandstoelen in het depot.

Komt vrijdagnacht, komt bier, komt coke

en stookt de kustwind fikkies in je hoofd.

Knokkels, bloed, een ster, een mes, geschreeuw.

De hemel hier is hard en crimineel.

Menno Wigman

52 weken: 22 / De laatste dagen van James Lee Byars

‘Denk je dat Katherine en ik zouden mogen langskomen om met je moeder over de periode dat ze deel uitmaakte van de inner circle van de Wide White Space galerie te spreken?’

Het was kunstdocumentairemaker Pieter Verbiest die me belde. Het merendeel van wat ik op televisie zie is professioneel gemaakt bewegend behang dat ik, terwijl de uitzending nog volop bezig is, al lang en breed ben vergeten. Heel sporadisch echter zie ik iets wat beklijft en een onvergetelijke indruk achterlaat. De documentaires van Pieter Verbiest en zijn vaste partner in crime Katherine Schmelzer behoren stuk voor stuk tot het beste van wat de laatste decennia op de televisie is uitgezonden en telkens voelt de meerwaardezoeker in mij zich opgetild en innerlijk verrijkt. Hun portretten van o.m. Chantal Akerman, Marcel Broodthaers, architect en kunstenaar René Heyvaert en Dennis Tyfus zal ik nooit vergeten en het kostte me dan ook geen enkele moeite om mijn moeder te overtuigen hen te ontvangen en in het dorp gebak te gaan halen en verse koffie te zetten. Ook mijn dochter Zoé, eveneens een fan van hun werk, tekende present en gedrieën wachtten we – moeder en dochter sereen en ik gespannen – op het rinkelen van de voordeurbel.

Op een maandag in oktober kwamen Katherine en Pieter met de plooifiets naar ’s-Gravenwezel (‘Wij houden onze werkvergaderingen op de fiets.’) en al bij het binnenkomen straalden ze de onbevangenheid en levenslust uit van mensen die van hun passie hun beroep hebben weten te maken. Zelden heb ik iemand geestdriftiger naar de muren van mijn ouderlijk huis zien kijken dan Pieter. Onderweg naar de Parel der Voorkempen hadden ze veel opulente wansmaak gezien, maar de schoonheid van de lijnen van het huis dat architect Georges Baines voor mijn ouders had ontworpen sloeg hen met verstomming. Ze waren in volle voorbereiding voor hun nieuwe documentaire over de legendarische Antwerpse galerie Wide White Space van Anny De Decker en Bernd Lohaus en ze wilden op voorhand zoveel mogelijk getuigen spreken alvorens naar de kern van hun verhaal te gaan. De galerie heeft nauwelijks tien jaar bestaan – van 1966 tot 1976 – maar in dat korte tijdsbestek hertekende ze het landschap van de hedendaagse kunst in België compleet.

Het gebak, de koffie en de anekdotes over de jaren dat slechts een handvol kunstliefhebbers overtuigd waren van de waarde van wat Anny en Bernd lieten zien, terwijl de rest van de maatschappij er de spot mee dreef, deden de ronde. Er werden herinneringen opgehaald aan het onbegrip waarmee elke expo door de buitenwacht werd onthaald. Pieter en Katherine waren net teruggekomen uit Parijs waar ze de negentigjarige en nog zeer lucide Daniel Buren hadden geïnterviewd, een kunstenaar die regelmatig in de Wide White Space exposeerde, en hij had hen achteraf een lift naar het treinstation aangeboden – een ervaring die de wildste ritten uit de achtbanen van hun jeugd vér overtrof.

Ze stelden gerichte en diepgravende vragen en waren oprecht geboeid. Het knappe aan hun documentaires is dat ze zichzelf als makers volledig weggommen en dat ze de geportretteerden in hun waarde laten. Ze worden gedreven door nieuwsgierigheid.

‘Ik ben in het archief van de VRT naar oude opnames gaan kijken’, vertelde Pieter, ‘en in de eerste uitzendingen over de White Wide Space was de toon erg spottend. Tot de komst van Jef Cornelis. Die was nieuwsgierig naar de kunst die er werd tentoongesteld. Soms kijk ik vol ongeloof naar wat er toen allemaal kon en mocht op televisie. Het experiment werd bepaald niet geschuwd. Zoals de rechtstreekse uitzending in 1969 op de toenmalige BRT van The World Question Center, een performance van James Lee Byars, waarin een heterogene groep mensen bestaande uit o.m. Marcel Broodthaers, John Cage en Simon Vinkenoog – gekleed in lange, door Byars ontworpen gewaden die zelf met zijn gekende zwarte puntmuts als een goeroe in het midden van een cirkel getrouwen zat – aan hem vragen stelde die zij belangrijk vonden.’

‘Je bent echt een knappe man, Pieter. Weet je op wie je lijkt: op Marcel Broodthaers! En dat is een compliment want die had een mooie, woeste kop met adelijke trekken.’ De tijd dat mijn negentigjarige moeder zich inhield als ze enthousiast was over het uiterlijk van een jongeman behoort definitief tot het verleden. Maar het feit dat hij vergeleken werd met zijn grote en artistiek ongrijpbare held Marcel Broodthaers deed Pieter zichtbaar deugd en hij streek vergenoegd door zijn jeugdige haarbos.

Er werd gepolst naar wat mijn ouders zo aantrok in de kunst van de Wide White Space. Maar kan je het ongrijpbare definiëren? Het speelse element en de onderliggende humor speelden ontegensprekelijk mee, alsook het feit dat de kunst die er werd getoond niet gebukt moest gaan onder maatschappijkritiek. Niet elke open ruimte moest worden ingevuld. Niet elk vakje moest worden afgevinkt.

Anny De Decker verwoordde het zo: ‘Als ik het werk niet helemaal begrijp, dàn wil ik de kunstenaar tonen.’

We wandelden naar boven waar ik Pieter en Katherine het portret in woorden liet zien dat Lawrence Weiner van mijn vader het gemaakt en gaf hen beiden – als liefhebbers van Weiners werk – de ex libris die hij had ontworpen voor de boekencollectie van mijn ouders, en waarvan vader honderden exemplaren had laten drukken, cadeau. Pieter werd er stil van, want net op dat moment was hij op een veiling aan het bieden op een multiple van het werk The level of water/ De waterstand van… Lawrence Weiner.

Hun bezoek duurde slechts een maandagmiddag, maar overspande generaties. Gedurende enkele uren leefde mijn moeder weer in een verleden waar zij een van de laatste nog levende getuigen van is. In gedachten nam ze weer deel aan de happenings van James Lee Byars, hoorde ze Marcel Broodthaers in zijn prachtig Frans redevoeringen houden op het snijpunt tussen kunst, poëzie en ironie en zag ze de vriendschap tussen haar man en Bernd Lohaus openbloeien. Opnieuw kwamen er tijdens het verorberen van hoogwaardig gebak werelden samen en leken het verleden, het heden en de toekomst elkaar een knipperend ogenblik aan te raken.

Onderweg naar huis vertelde Zoé me dat ze na het zien van de documentaire in de Canvas-reeks Hopen op de goden van Pieter en Katherine over de Luikse fotografe Lara Gasparotto besloot om fotografie te gaan studeren. Er is op televisie veel bewegend behang. Maar af en toe maakt iemand iets met hart en ziel. En die plant ergens in het hoofd van een tiener een zaadje dat uitkiemt tot een boom die naar de hemel reikt.

Ex libris van Jacques en Nora Komkommer

52 weken: 21 / De terugkeer van de neo-gotiek

Op de laatste dag van onze reis door Engeland, onderweg naar Dover, luisterden we in de auto naar een podcast met Christophe Vekeman die werd geïnterviewd naar aanleiding van zijn recent verschenen boek Het gebeurt, het gebeurt elke dag. Tijdens het gesprek vertelde Christophe over het bedevaartsoord Oostakker-Lourdes, nabij Gent, en alle wonderen die vrienden van hem al te beurt waren gevallen na een bezoek aldaar – zelfs zonder dat die vrienden persoonlijk geloofden in de tussenkomst van de Heer, na het verkrijgen van een minder gunstig medisch rapport.

‘Zullen we onderweg naar huis dan ook maar even stoppen in Oostakker-Lourdes?’, vroeg Jolanda. ‘De revalidatie na mijn knieoperatie verloopt stukken moeizamer dan de vorige keer. Wie weet helpt het.’

Mijn scepticisme over de heilzame kracht van religies is met de jaren enkel toegenomen, maar aan een naam die klinkt als een wielerklassieker uit de Belle Epoque kan ik niet weerstaan. Om in de juiste stemming te komen verplichte ik Jolanda wel om, als antidotum, te luisteren naar een gesprek met Christopher Hitchens die met enkele welgemikte boutades, tenminste voor zij die open staan voor zijn argumenten, de stelling van zijn boek God is Not Great bewees. 

En toch: nog voor we in het bedevaartsoord waren toegekomen mochten we met eigen ogen al een eerste wonder aanschouwen. Dankzij de omweg naar Oostakker-Lourdes ontsnapten we aan een monsterfile op de E17 naar Antwerpen!

Het is fascinerend om te zien hoeveel werelden en mensen – die allemaal overtuigd zijn van hun waarde en gelijk – gelijktijdig en naast elkaar kunnen leven zonder dat ze elkaar aanraken. Toen we de reusachtige basiliek in neo-gotische stijl van Oostakker-Lourdes zagen opdoemen werden we niet teruggeworpen in de tijd, maar openden we een deur naar een andere hedendaagse realiteit van een verder mij onbekende wereld. Vooraan in de kerk woonden een tiental gelovigen een mis bij en dan word ik steevast overvallen door een lichte droefheid. Waar sommigen het licht zien als ze een religieuze plaats betreden, zie ik vooral duisternis. Maar genoeg getreurd. Net voorbij de inkom was een klein altaar en daar kon je voor het bescheiden bedrag van 2 euro per stuk kaarsen laten branden om alzo wonderen af te dwingen. Jolanda betaalde acht euro, want ze had vier wensen, en pas na de succesvol verlopen financiële transactie bleek dat de aansteker die was klaargelegd om de gelovigen een helpende hand aan te reiken het niet meer deed. Gelukkig is Jolanda zo soepel van geest dat het voor haar juist een teken was dat God zich persoonlijk met haar knie zou gaan bezighouden en ze aanvaardde in dank dit tweede wonder. 

Niet veel later moest ik plassen en jawel hoor: alweer voltrok er zich een wonder want er was een toilet aanwezig op het complex. Daar maakten we kennis met Mariëtte, de 93-jarige toiletdame die er al veertig jaar werkt en dat zeven dagen op zeven – want aan rustdagen, zoals de Heer, deed ze niet. Ondanks haar jeugdige leeftijd was het haar laatste werkweek want ze ging met vervroegd pensioen, maar ze straalde nog steeds liefde voor haar vak uit. Zelden zo’n propere toilet gezien. Alles blonk, alles rook naar vakmanschap. Mariëtte kocht dan ook de schoonmaakproducten zelf in, zodat haar winstmarges bescheiden bleven, en ze nam de tijd om met tal van toiletbezoekers een praatje te slaan. Soms kan je leven zich op dezelfde vierkante meters afspelen en zie je toch de hele wereld voorbij trekken, ook al bestaat die wereld dan voornamelijk uit pelgrims waarvan sommigen bovendien nog erg gehaast zijn. Tot haar 92ste ging ze dagelijks met de fiets naar haar werk. Maar nu was de tijd gekomen dat haar kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen al haar aandacht mochten opeisen. Zonder de tussenkomst van Christophe (Vekeman, niet Hitchens) hadden we nooit Mariëtte leren kennen en het korte maar wonderlijke gesprek dat we met haar voerden zal voor altijd onze zomer van 2026 blijven kleuren. 

En nog hield de stroom van wonderen aan. Bij thuiskomst zagen we in onze straat zowaar een vrije parkeerplaats – wat in wezen neerkomt op een sluitend Godsbewijs. 

Hoewel haar chirurg ten onrechte meende dat zijn vakmanschap er deels voor iets voor tussen zat, ging het met de knie van Jolanda na ons bezoek aan Oostakker-Lourdes merkelijk beter. Op sommige dagen vergat ze zelfs dat ze was geopereerd en danste ze door het huis als een jong meisje dat op ponykamp vertrekt.

Maar het allergrootste wonder voltrok zich vorige week. Nadat ze haar papieren rijbewijs op het districtshuis had omgeruild voor een bankkaartmodel en we het nieuwe exemplaar in koffiebar Nives aandachtig bestudeerden bleek dat Jolanda – zonder theoretische of andere examens te hebben moeten afleggen – een rijbewijs C had gekregen. Uit het niets mag ze plots met vrachtwagens rijden. Als God in zijn grenzeloze naïviteit meent dat het met de mensheid goed zal aflopen van zodra Jolanda in een vrachtwagen de Antwerpse ring opdraait, dan denk ik dat het moment is aangebroken om van ons huis een bedevaartsoord in neo-gotische stijl te maken.

52 weken: 20 / De nazomer van Marisa Tomei

Oorspronkelijk was het plan om volgend jaar met ons collectief Collateral Beauty een fotografie-tentoonstelling te houden. Maar uit het niets kregen drie leden van het collectief het voorstel om mee te doen met een expo die loopt van 22 oktober tot 25 oktober dit jaar in Galerie Nobody & Friends: Tine, Mario en ik. Tine – een perfectioniste – zei neen. Het was te kort dag. Mario, een man die al meer dan 25 jaar video’s over kunst en cultuur voor musea en cultuurhuizen maakt, verzon ter plekke een briljant concept en zei onmiddellijk ja en ik vroeg een weekend bedenktijd. 

Het moeilijkste aspect aan tentoonstellen is voor mij een goede invalshoek bedenken, want ik fotografeer louter intuïtief. Nooit zit er een vooropgesteld plan achter. Uren grasduinde ik door mijn archief en bekeek honderden foto’s met maar één vraag in mijn achterhoofd: loont het de moeite om juist dit beeld uit te printen en op te hangen? Steeds liet ik mijn buikgevoel primeren. Honderden foto’s werden er vierentwintig, vierentwintig werden er twaalf en twaalf werden er tien. Ik legde de laatste selectie aan mijn vrouw en dochter voor en nadat ook zij enthousiast reageerden stapte ik mee in het verhaal. 

Het vooruitzicht om iets te mogen creëren geeft me telkens energie. Even lijkt het of er niets belangrijkers op de wereld bestaat dan de op til staande expo van vier oude(re) mannen. Anja van De Zilverbeek contacteren voor de prints; nadenken over het formaat en de kwaliteit van papier; afspreken met de heren van Fotim om de foto’s te laten inkaderen; tijdens het lopen in het park titels bedenken die een beetje mysterie aan de beelden toevoegen; en op maandagavonden vergaderen in Café De Kat in de Wolstraat met Ferdi, Philippe en Mario. Meteen valt iedereen in een bepaalde rol die ook klopt met ieders persoonlijkheid. Philippe, die jarenlang een hoge functie in een multinational bekleedde, legt de krijtlijnen vast, neemt de beslissingen, stelt actieplannen op en stuurt in het holst van de nacht pdf’s door. Mario komt met kritische bedenkingen waaruit blijkt dat hij terecht al meer dan een kwarteeuw als zelfstandige meedraait in het artistieke circuit. Ferdi, met zijn verwaaide kunstenaarslook, tilt onze discussies naar een hoger filosofisch niveau en ik zorg ervoor dat iedereen te eten en te drinken krijgt en dat de aanvoer van borrelnootjes nooit stopt en dat er eindelijk een antwoord komt op die ene essentiële vraag: wie is de allermooiste vrouw ter wereld van onze generatie? Suzanna Hoffs of Marisa Tomei?

Vorige week haalde ik mijn prints bij Anja van De Zilverbeek op en het moet gezegd: wat is ze toch een artieste. Toen ik mijn foto’s op groot formaat en op bamboepapier zag herkende ik ze haast niet meer. Wat eerst niet meer dan een verzameling ingevingen van toevallige momenten waren geweest, kreeg dankzij haar hoogwaardige afdrukken een artistieke schijn. Een fractie van een seconde lang leek het of ik iets belangrijks in mijn handen hield.

Wat was ik blij dat ik ‘ja!’ had gezegd toen de vraag kwam om mee te doen met de tentoonsteling.

Om alle losse eindjes samen te voegen schreef ik onderstaande tekst voor de brochure. Het spreekt voor zich dat iedereen van harte welkom is.

‘Ik ben iemand die nooit iets opmerkt. Uren kan ik dwalen door bekende of onbekende straten zonder ooit oog te hebben voor wat er zich in buitenwereld afspeelt. Maar af en toe valt me toch iets op en dat fotografeer ik dan. Wat me het meest aantrekt is het poëtisch absurdisme van het alledaagse. Toen ik de selectie bekeek die ik voor deze expo had uitgezocht viel me echter op dat de onderling zeer verschillende foto’s toch een bepaalde sfeer delen: ze stralen een gevoel van eenzaamheid uit. Zonder er ooit bewust naar op zoek te zijn geweest is het dat misschien wat de beelden uit de reeks A State Of Feeling met elkaar verbindt: dat het momenten vastlegt die eenzaamheid belichten.  

‘Aloneness is a state of being, whereas loneliness is a state of feeling.’

Townes Van Zandt 

Screenshot

52 weken: 19 / Een dag uit het leven van een bibliotheekmedewerker

Ochtend

Het weer nodigde uit om met de fiets naar het werk te gaan, maar eenmaal in Mechelen aangekomen stikte ik van de dorst. Net voorbij treinstation Nekkerspoel zag ik een gloednieuwe nachtwinkel die blijkbaar al van ’s morgens vroeg geopend was en ik stapte naar binnen. Alles blonk. Alles rook naar liefde en javel. Achter de winkeltoog stond een man nog wat artikelen recht te zetten. Hij was gedrongen en had gelijkmatige Oosterse gelaatstrekken. Maar van waar precies was hij toch afkomstig? Turkmenistan? Oezbekistan? Afghanistan? 

Klaar om mijn flesje water af te rekenen stond ik aan de kassa en in het gezicht van een man die ik nog nooit had gezien herkende ik plots het gezicht van een jongen uit de klas van de lagere school van mijn dochter. 

‘Dit flesje water graag. En mag ik u eens een vreemde vraag stellen? Zat uw zoon vroeger op de Steinerschool?’

Ook mensen met een serene uitstraling kunnen verbaasd kijken, maar hij bevestigde mijn vermoeden. Een van de slimste kinderen uit de klas van Zoé was B. – de zoon van Afghaanse vluchtelingen. De jongen die als kleuter opgroeide in een land waar al ruim drieduizend jaar oorlogen worden uitgevochten, paste zich moeiteloos aan aan de geplogenheden van een land waar al tweehonderd jaar een taalstrijd woedt. Enkele jaren geleden werd ik in een andere winkel aan het hoofdstation van Mechelen hoffelijk door B. geholpen en ook nu knikte de vader bevestigend. 

‘Deze winkel is pas sinds vandaag open en ik ga hier vanaf nu staan. Maar mijn vrouw en zoon blijven in onze andere zaak werken.’

Je zag de trots in zijn ogen. Van een klein gehucht in een onherbergzaam land naar de eigenaar van twee winkels in een van de mooiste provinciesteden van Europa.

Voormiddag

In de bib stond een tienermeisje wat aarzelend te dralen aan de onthaalbalie. Ze was een moslima. Gesluierd. Vroom in het diepst van mijn gedachten. Tot mijn niet geringe verrassing wilde ze een boek uit een reeks met zeer pikante erotische verhalen uitlenen en ik moest haar daarbij helpen. Verder vroeg ze me om het e-mailadres van haar moeder te wissen en dat te vervangen door dat van haar. 

‘Dit is een heel populaire reeks, zeker bij jongeren’, probeerde ik haar op haar gemak te stellen, want ik herinnerde me mijn eigen schaamte nog toen ik als tiener in videotheken op het punt stond stomende films uit te lenen. 

‘Dat begrijp ik maar al te goed,’ antwoordde ze met de wijsheid van een tienermeisje dat op het punt staat om een vrouw van de wereld te worden.

Middag

Er zijn mensen die je onmogelijk met hun voornaam kunt aanspreken. Mevrouw M. is er zo een van. Een gepensioneerde historica van 91 met een uitmuntende smaak in literatuur en de vista voor de betere haute couture van een diva. Ze dendert door de bib met een rollator en het is nooit helemaal duidelijk of zij de rollator ondersteunt of de rollator haar. Het lijkt wel of het woord pezig speciaal voor haar is uitgevonden. Trots kwam ze me vertellen dat ze alweer wat was aangekomen en ondertussen al 35 kilo weegt. Desondanks kwam het woord patapoef niet spontaan in me op. Hoewel zeer verschillend doet mevrouw M. me aan mijn moeder denken. Beide dames zijn brouwersdochters. In Leuven gestudeerd. Perfect meertalig. Helder van geest. Kortom: kranige negentigers. Ik had net aan mijn moeder het boek Kolhoz van Emmanuel Carrère uitgeleend en ze was erin beginnen lezen en ze vond het fantastisch. Erop vertrouwend dat hun smaken overeenstemmen raadde ik het ook aan mevrouw M. aan en die leende het onmiddellijk uit.

Avond

Over Emmanuel Carrère gesproken: de grote Engelse schrijver Geoff Dyer kwam naar het STUK in Leuven waar hij als voorprogramma van het concert van het Australische jazztrio The Necks over zijn jazzboek But Beautiful zou spreken. The Necks zijn trouwens Dyers favoriete band en hij was maar wat trots dat hij het podium met hen mocht delen, zij het niet op hetzelfde moment. Tijdens het concert was er niemand zo hard met zijn hoofd op het ritme van de muziek aan het meeknikken dan Dyer. Ik moet zeggen dat ook ik in de ban geraakte van hun bezwerende, geïmproviseerde nummers die regelmatig een uur of langer duren. De interviewer van dienst was de schrijver Colin Walsh die in een kleurrijk Iers accent uitstekende vragen stelde. Je voelde dat Walsh ook een fan van Dyer was, maar zijn bewondering voor de schrijver stond een diepgaand interview niet in de weg. Tijdens het gesprek had ik voortdurend het gevoel: God bestaat en Zijn naam is Geoff. Stijlvol gekleed, prachtig Engels, onderkoelde humor, bijna even pezig als mevrouw M. Mocht ik het al niet zijn, dan zou ik later op die manier oud willen worden. 

Hoewel de Nederlandse vertaling bij uitgeverij Tristan pas nu is verschenen is het boek net geen veertig jaar oud en Dyer vertelde dat het hem ‘in my senile old age’ aan zelfvertrouwen zou ontbreken om But Beautiful in de stijl te schrijven waarin het oorspronkelijk geschreven was. Hij is niet meer behept met de Sturm und Drang van de jonge dertiger die de literaire hemel wil bestormen. Het vuur om het beste jazzboek aller tijden te schrijven is geblust.

Na afloop liet ik mijn exemplaar ondertekenen en vertelde ik Dyer dat hij samen met David Sedaris en Emmanuel Carrère mijn favoriete nog levende schrijver is.

‘Oh, have you seen the picture of me and Emmanuel that I shared on Instagram?’

‘Of course. The strange thing is that both your latest books, although completely different, are about the same topic: the death of your parents. You and Emmanuel are also exactly the same age: pushing seventy.’

Als een blozend tienermeisje dat voor het eerst haar idool ontmoet, vroeg ik of ik een selfie met hem mocht maken. Colin Walsh zette hoffelijk een stap opzij en Geoff en ik keken glimlachend in de lens. Oprukkende rimpels, grijze haren, vermoeide ogen met ergens diep verscholen nog een jeugdige twinkeling.

Dyer bekeek het resultaat en zei: ‘Lately I seem to be surrounded by older men.’

52 weken: 18 / Kruispunt

‘Snap je?’

‘Dat vraag je me nu altijd als je iets heel eenvoudigs hebt uitgelegd. Maar nooit nadat je iets complex hebt verteld, want dan snap je het zelf niet.’

Na drieëndertig jaar krijg je soms dit soort woordenwisselingen. Maar ondanks opflakkeringen van misnoegdheid die ons tijdens de reis, waarin we de hele tijd tot elkaars gezelschap veroordeeld waren, sporadisch overvielen waren we beiden weg van Engeland. Ik was al een anglofiel en Jolanda werd het, zeker toen een gids voor het begin van een stadstoer verkondigde: ’The beautiful people go with Owen and I’ll take this ugly bunch.’ Nadat we tien dagen lang de kustlijn hadden gevolgd, hielden we halt in Bristol en het is daar dat de zon besloot om voor het eerst door de wolken te breken. Bristol heeft alles: het ligt aan de brede rivier Avon (Keltisch voor rivier – dus aan de rivier rivier), overal reiken machtige heuvels hemelwaarts en die heuvels zijn volgebouwd met parken en statige herenhuizen, want eeuwenlang was het een welvarende handelsstad. Tegenwoordig is het een bruisende studentenstad met florerende techbedrijven en een artistieke ziel. Zo woonde en doceerde de geniale fotograaf Martin Parr er – heeft er iemand ooit een scherper oog gehad om de verknipte ziel van silly Englishness vast te leggen? -, en bracht het kunstenaars als Banksy, Massive Attack en Portishead voort.

Het zijn vaak kleine beslissingen die een reis onvergetelijk maken. De basisingrediënten moeten natuurlijk aanwezig zijn en die waren er. Het eten in Engeland was verbluffend lekker, de mensen voorkomend, de natuur, parken en kastelen indrukwekkend en de badplaatsen die we aandeden getuigden van een groots verleden en knipoogden, na jaren van inertie en verval, eindelijk opnieuw naar een om de hoek glorende toekomst waarin negentiende eeuwse grandeur en hedendaags anarchisme tot een onweerstaanbare cocktail zullen gebrouwen worden. Wandelend door Clifton Village, een residentiële wijk in Bristol, zag ik een aankondiging voor een improvisatieavond en ik overtuigde Jolanda om mee te gaan. 

De gevel van het Bristol Improv Theatre zag er statig uit, maar het was in de kelder te doen en die leek op een vergeten bunker uit het voormalige Oostblok. De sfeer en de inrichting was studentikoos. Er waren niet eens slingers om op te hangen, mocht je al een feest willen organiseren. Een twintigtal jonge mensen, die elkaar overduidelijk kenden want er werd veel gezwaaid, zaten aan ronde tafels te drinken en te keuvelen. We kochten twee tickets,  bestelden gin tonics en de gastvrouw die de avond in goede banen moest leiden vroeg met een namenlijst in de hand of we ook wilden meedoen. Dat wilden we niet. Maar voor de rest deed iedereen in het publiek mee. 

Ik hoopte op een leuke avond, maar het werd iets veel beters. Het werd een avond die, net als de foto’s van Martin Parr, recht naar de Britse ziel ging. Want wat is het de Engelsen gegeven om met drie keer niks een voorstelling bij elkaar te fantaseren die kan wedijveren met de beste sketches van Monty Python. Het stramien was eenvoudig. De gastvrouw las een opdracht voor, riep in alfabetische volgorde mensen uit de zaal op het podium, vroeg aan de aanwezigen om wat kernwoorden te suggereren en vanaf dan gaf ze de vrije baan aan de verbeelding. Het was wonderlijk. Het was verbluffend hoe wild en toch beheerst de improvisatieacteurs hun weg in de algehele chaos vonden. Op elk kruispunt sloegen ze een andere zijweg in zonder ooit de eindbestemming uit het oog te verliezen. Hét hoogtepunt was de finale van het uitladen van de vaatwasser op de Olympische Spelen voor huishoudelijke taken tussen Ierland en de Verenigde Staten. Twee acteurs moesten in slow motion geconcentreerd uitbeelden dat ze zich van hun taak kweten en twee andere acteurs becommentarieerden ondertussen het spektakel. Die deden dat zo plechtig, vindingrijk en op de juiste momenten met overslaand enthousiasme dat het leek alsof we echt naar hoogst belangrijk sportevenement op de BBC aan het kijken waren. 

Voor de avond begon kwam er een jonge vrouw met twee drankjes aan onze tafel zitten en daarom veronderstelde ik ze elk moment zou vervoegd worden door haar vriend. Maar nadat ze ook van het tweede glas was beginnen drinken besefte ik dat die vriend nooit zou komen. Ze was alleen. Ze was op een onopvallende manier aantrekkelijk en had een vinnige, intelligente uitstraling.  

‘Ik kom uit Londen, maar woon sinds meer dan een jaar in Bristol waar ik in de sociale zorg werk. Het is de eerste keer sinds ik naar hier ben verhuisd dat ik ergens naartoe ga. Te lang ben ik in mijn comfortabele cocon van werken, eten en slapen blijven hangen. Want ik ben eenendertig en nog steeds singel en ik heb mezelf echt moed ingesproken en verplicht om meer naar buiten te gaan en mijn wereld te vergroten. Wat een toeval dat ik jullie hier tref, want ik kom net terug van een huwelijksfeest in België. In mijn sector werken bijna uitsluitend vrouwen en ik wil eindelijk de juiste man ontmoeten om een relatie mee te beginnen en samen een toekomst mee op te bouwen.’

‘Mijn vrouw was eenendertig toen ik haar leerde kennen.’ 

‘Echt? Dat doet deugd om te horen, want ik was bijna mijn geloof in de liefde verloren…’

Eenendertig jaar. Er zijn zoveel talentrijke en eenzame vrouwen van die leeftijd die net als de improvisatieacteurs op een kruispunt staan en soms zijwegen inslaan die naar niets leiden en soms een zijweg inslaan waardoor ze drieëndertig jaar later kunnen zeggen dat het onnodig is om na een glasheldere uitleg te vragen of ze snappen wat je net hebt verteld.

‘

52 weken: 17 / Een zomervakantie in Zuid-Engeland in tien tot vijftien beelden.

52 weken: 16 / Opkomst en ondergang van de Jeep Renegade

Al tijdens het buiten rijden van Bexhill merkte ik dat er iets loos was met onze wagen. We hadden net het wonderlijke De La Warr Pavilion bezocht – een artistiek centrum aan het strand in een modernistisch gebouw uit 1935 – en we verkeerden in een ontspannen vakantiestemming. Ondanks de aanhoudende motregen van de afgelopen dagen was onze liefde voor Engeland alleen maar groter geworden. De sfeer van vervallen grandeur; de in de dagelijkse omgang attente en prettige ironie van de Engelsen; en bovenal: het fantastische eten. Daar waar je in culinaire ontwikkelingslanden als Italië en Frankrijk al blij bent met een middelmatige maaltijd, is elke hap in Engeland een waar feest. Maar ik wijk af.

De Jeep had nauwelijks nog kracht. Er begon een oranje licht te branden met de boodschap dat we de motor dringend moesten laten controleren. Niet langer talmen! Terwijl we daar beiden zo in uitblinken.

‘Het is maar een oranje licht. We mogen dus nog verder rijden. Ik stel voor dat we alsnog proberen in Torquay te geraken om daar dan naar een Jeepgarage te zoeken. Het is slechts 385 km ver.’

Jolanda vond het een uitstekend idee. Ze verheugde zich om in de spa van het hotel de vakantiestress van zich af te laten glijden en wilde niet te veel rondhangen in garages in buitenwijken waar de keuze aan vegetarische gerechten eerder beperkt is.

Wij mochten het dan een uitstekend plan vinden, de wagen was het daar duidelijk niet mee eens. De motor sputterde en verloor na elke afgelegde kilometer aan kracht. Op de autobaan moest ik hoe langer hoe sneller schakelen – tot ik zelfs al bij 65km per uur in de zesde versnelling zat. Amechtig kreunde de Jeep verder. Plots gaf de koppeling niet meer thuis. Ik trapte volledig in het ijle en schoot in paniek. Jolanda merkte mijn zenuwachtig gedoe op en vroeg, terwijl ik naar een vluchtstrook zocht, naar een technisch goed onderbouwde update van onze huidige situatie. Zijn het de remmen? Is er iets met de koelvloeistof? Haperen de ruitenwissers?

Er wás gelukkig een vluchtstrook. Daar kwamen we even op adem, terwijl de Britten en andere Formule 1-fanaten ons rakelings voorbijraasden. Maar het was duidelijk: hier konden we de rest van de vakantie niet blijven kamperen. In de verte zag ik knipperende auto’s de autobaan verlaten en ik hoopte dat onze Jeep – na acht jaar en 233.000 km trouwe dienst – nog twee kilometer verder zou willen rijden. Weg van het langs scherend gevaar. Het lukte. Net. Twee kilometer verder in een rustige straat naast het stadion van de Premier League club Brighton & Hove parkeerden we de Jeep die er definitief de brui aan gaf en herdachten onze strategie. De hoop om ‘s avonds in een spa in Torquay lichtjes verveeld de tijd te verwijlen verdween.

De motregen was ondertussen een moessonregen geworden. Jolanda was echter zo verstandig geweest om een extra verzekering voor pech onderweg in het buitenland af te sluiten bij Touring. Terwijl ik met een AI-medewerker van Europe Assistance aan het discussiëren was, kreeg zij een heuse dame – een mens van vlees en bloed met inlevingsvermogen en een afbetalingsplan – aan de lijn. De vrouw had zo’n warme, zwoele stem dat ik hoopte er de rest van de vakantie naar te mogen luisteren. Wat eerst een dieptepunt leek, zou het hoogtepunt van de reis worden. Had ik maar elke dag autopech…

Ze klonk niet alleen professioneel, ze was het ook. Er werden mannen die alles van joint-de-culasse-problemen wisten gecontacteerd en er werd een hotel in Brighton geboekt.

Jolanda had er vertrouwen in dat alles goed zou komen en las verder in Yesteryear van Caro Claire Burke. Ondertussen nam ik foto’s van regendruppels.

Vrienden van Jolanda – echte mannen die al op hun veertiende aan brommers sleutelden en beter dan ik gewapend zijn voor het leven in de 21ste eeuw – stuurden hoopgevende berichten als: ‘Jullie wagen is pas nieuw en de koppeling is al naar de klote! Koop dan gelijk maar een automaat.’

Haar broer schreef: ‘Ik hoor ons ma in de hemel zeggen: “Er gaat toch niets boven Roosendaal.”’

Uit de mist dook een man in een oranje werkplunje met een takelwagen op en die bevestigde dat the clutch naar de verdoemenis was.

De Jeep Renegade werd getakeld en verdween tijdelijk of voorgoed uit ons leven. De dame met de hemelse stem regelde een vervangwagen en een chauffeur om ons de volgende ochtend tot bij een verhuurbedrijf te brengen. Alle zorgen verdwenen. De reis kon beginnen. Maar beter dan die zes doorregende uren wachten in de schaduw van het stadion van Brighton & Hove op de komst van de man die onze laatste hoop zou ontnemen gaat het allicht niet worden.

52 weken: 15 / Anglofiel

Een verstrooide Anglofiel in Zuid-Engeland.